«Μην κακολογείς τους νεκρούς», έλεγε ο Χίλων ο Λακεδαιμόνιος. Με την πάροδο του χρόνου, η φράση αυτή μετατράπηκε σε μια θετική προτροπή: να μη λέμε τίποτα για τους νεκρούς αν δεν είναι καλό — *de mortuis nil nisi bonum*. Ο Κρίστοφερ Χίτσενς είχε έναν διαφορετικό κανόνα: να λες ό,τι θέλεις, αρκεί να είναι κάτι που θα ήσουν πρόθυμος να πεις όσο εκείνοι ζούσαν.
Για εκείνον, ο θάνατος δεν λειτουργούσε ως άφεση αμαρτιών, και η ζωή προσώπων που ήταν αρκετά δημόσια ώστε να αξίζουν κριτική όσο ζούσαν, άξιζε την ίδια κριτική και μετά τον θάνατό τους — ίσως μάλιστα εντονότερη, καθώς ο θάνατος αποτελούσε στιγμή αναστοχασμού για το ποιοι πραγματικά ήταν.
Όταν κάποιος πεθαίνει —και ειδικά αν βάζει τέλος στη ζωή του μετά από δημόσιο διασυρμό, όπως φαίνεται να συνέβη στην περίπτωση του Τζέισον Άρντεϊ— πολλά αλλάζουν. Μέχρι πριν από λίγο καιρό, οι μυθοπλασίες του Άρντεϊ φάνταζαν κωμικές. Ο θάνατός του τις μετατρέπει σε τραγωδία.
Η τραγωδία και η κωμωδία βρίσκονται συχνά πιο κοντά απ’ όσο θα θέλαμε να πιστεύουμε. Στην ταινία *Ερωτευμένος Σαίξπηρ* (Shakespeare in Love), ο Τομ Στόπαρντ ξεκινά την ιστορία παρουσιάζοντας τον Βάρδο να γράφει το έργο *Ρωμαίος και Έθελ, η Κόρη του Πειρατή*. Είχε απόλυτο δίκιο πως η εισαγωγή του *Ρωμαίου και της Ιουλιέτας* θα μπορούσε κάλλιστα να αποτελέσει το σκηνικό για μια κωμωδία. Η νεανική ικανότητα του Ρωμαίου να ερωτεύεται αιώνια την Ιουλίετα —έχοντας, λίγες στιγμές νωρίτερα, νιώσει το ίδιο ακριβώς για τη Ροζαλίν— ήταν το κατάλληλο συστατικό.
Δεν είμαστε υποχρεωμένοι να εγκαταλείψουμε τη μνήμη, την κρίση ή το ζωηρό ενδιαφέρον για την αλήθεια.
Η κωμωδία συνήθως απαιτεί να πιστεύουμε ότι οι συμφορές της είναι τέτοιες που όλοι θα επιβιώσουν από αυτές – ίσως πιο συνετοί, αλλά σίγουρα πλουσιότεροι από την εμπειρία. Η τραγωδία αρχίζει όταν αυτή η παραδοχή αποδεικνύεται λανθασμένη.
Κάποτε ειπώθηκε ότι ο Λόρδος Μόνκτον ήταν ο άνθρωπος στον οποίο μπορούσες να απευθυνθείς για βοήθεια όταν ήσουν απογοητευμένος από τη ζωή. «Όχι, ήταν κάτι παραπάνω από αυτό», ήρθε η απάντηση, «μπορούσες να πας σε αυτόν όταν είχες περιπέσει σε δυσμένεια». Την ώρα της ανάγκης του, ο Άρντεϊ στερούνταν έναν Μόνκτον.
Το δημόσιο ενδιαφέρον μας για τον Άρντεϊ ήταν δικαιολογημένο. Έγινε ζωντανή παρουσία στη συνείδηση αγνώστων και η θλίψη μας είναι πραγματική. Ωστόσο, αυτό δεν αλλάζει το ερώτημα αν το σκάνδαλο ήταν σοβαρό και άξιο προσοχής. Ο Άρντεϊ ήταν ένας άνθρωπος με ελεύθερη βούληση και δυνατότητα δράσης. Μια ακαδημαϊκή σταδιοδρομία στη σύγχρονη κοινωνιολογία και η τάση του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ προς τις πολιτικές DEI (Διαφορετικότητα, Ισότητα και Συμπερίληψη) δημιούργησαν τεράστια κίνητρα για εξαπάτηση. Παρ' όλα αυτά, η εντιμότητα παρέμενε εφικτή, και το ζήτημα του αν υπήρξε ποτέ δεν χάνει τη σημασία του τώρα που ο Άρντεϊ δεν ζει πια.
«Όποια κι αν είναι η αλήθεια σχετικά με τις κατηγορίες εναντίον του», δήλωσε ο Alastair Campbell, «θα είχε υποστεί άραγε τέτοιο ανελέητο κυνηγητό αν ήταν λευκός και με κοντά μαλλιά; Αμφιβάλλω». Ποια αλήθεια; Η αλήθεια είναι η ουσία του ζητήματος. Αν οι κατηγορίες εναντίον του Arday ήταν ψευδείς, υπέστη κατάφωρη αδικία. Αν οι κατηγορίες ευσταθούσαν, ο δημόσιος έλεγχος ήταν θεμιτός – όπως και ο χλευασμός. Ο θάνατος δεν το αλλάζει αυτό.
Υπάρχει άραγε κάποιος στον δημόσιο βίο που θα έπρεπε να κατανοεί καλύτερα από τον Alastair Campbell ότι η αυτοκτονία μπορεί να ακολουθήσει μια σφοδρή δημόσια αντιπαράθεση; Ή που θα έπρεπε να είναι πιο προσεκτικός όταν υπονοεί ότι όσοι εμπλέκονται φέρουν ευθύνη; Αμφιβάλλω αν ο Campbell θεωρεί λανθασμένη την έκθεση Hutton ή αν πιστεύει ότι ο ίδιος ευθυνόταν για το κυνηγητό που οδήγησε στον θάνατο τον David Kelly – έναν λευκό άνδρα με κοντά μαλλιά. Εκείνο που είναι λιγότερο σαφές, είναι αν το θυμάται.
Όσο ζούσε, ο Arday επαινέθηκε επειδή διέθετε τη δύναμη να υπερβεί απίστευτα εμπόδια. Μετά τον θάνατό του, μας λένε ότι δεν του αφήσαμε καμία επιλογή· ότι ήταν απλώς ένας άνθρωπος πάνω στον οποίο ασκούσε επιρροή ο κόσμος. Δεν μπορείς να εξυμνείς κάποιον ως τον δημιουργό της ανόδου του και στη συνέχεια να του αρνείσαι κάθε μερίδιο ευθύνης για την πτώση του. Η αλήθεια για τον Arday, όπως και για όλους μας, είναι ότι είμαστε και τα δύο. Είμαστε πρωταγωνιστές σε σκηνές που δεν χτίσαμε εμείς, και η σημασία των πράξεών μας –στο πλαίσιο της περιορισμένης ελευθερίας μας– ενισχύεται, αντί να μειώνεται, από το γεγονός ότι δεν είμαστε εμείς οι συγγραφείς του έργου.
Ο Σαντίκ Καν δήλωσε ότι ο θάνατος του Άρντεϊ «θα πρέπει να αποτελέσει καμπανάκι αφύπνισης για όλους μας» και ότι ο ίδιος είχε υποστεί «ένα απαράδεκτο δημόσιο κυνηγητό και μια εκστρατεία κακοποίησης... έναν ολέθριο δημόσιο διασυρμό που άλλοι άνθρωποι στη θέση του απλώς δεν θα είχαν αντιμετωπίσει».
Η φυλετική του καταγωγή αποτέλεσε μέρος της δημόσιας εικόνας του – δεν μπορεί όμως να του εξασφαλίζει και ασυλία απέναντι στον έλεγχο. Αναμφίβολα υπήρχαν ρατσιστές που τον αντιπαθούσαν λόγω του χρώματος του δέρματός του, αλλά τα σοβαρά ερωτήματα σχετικά με την ειλικρίνειά του προέκυπταν επειδή τα ίδια τα γεγονότα τα δικαιολογούσαν απόλυτα, και όχι επειδή ήταν μαύρος.
Ο θάνατος του Τζέισον Άρντεϊ επιβάλλει να σταματήσουμε να αντλούμε ικανοποίηση από την αποκάλυψη των κωμικών του υπερβολών και επινοήσεων – ιστοριών που, μέσα στη θλίψη τους, έκρυβαν πάντα τη δυναμική της τραγωδίας. Δεν μας επιβάλλει, ωστόσο, να εγκαταλείψουμε τη μνήμη, την κριτική σκέψη ή το ζωηρό ενδιαφέρον για την αλήθεια. Όπως συμβαίνει με κάθε δημόσιο πρόσωπο που φεύγει από τη ζωή, αν πρόκειται να ασχοληθούμε μαζί του, οφείλουμε να εστιάσουμε στο ποιος πραγματικά ήταν.
Ακόμη και οι πομπώδεις άνθρωποι μπορούν να υποφέρουν, ακόμη και οι γραφικοί μπορούν να αγαπηθούν. Ένας άνθρωπος μπορεί να αξίζει τη συμπόνια για το ένα πράγμα και τον χλευασμό για το άλλο. Η τραγωδία και η κωμωδία ασκούν ισχυρή επίδραση όχι επειδή απέχουν πολύ μεταξύ τους, αλλά επειδή βρίσκονται τόσο κοντά. Όταν όμως ο θάνατος σβήνει το γέλιο, δεν είμαστε υποχρεωμένοι να προσποιούμαστε ότι η πρώτη πράξη του έργου δεν συνέβη ποτέ. Ο Χίλων ο Λακεδαιμόνιος ήταν ευγενής· ο Κρίστοφερ Χίτσενς είχε δίκιο.
17 August 2026
