ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ ΡΟΥΜΠΙΟ: Υπάρχουν σπουδαία ερείπια σε ολόκληρο τον κόσμο. Σε πολλές περιπτώσεις, πρόκειται για τόπους όπου η ιστορία μοιάζει να έχει εξαντληθεί: απομεινάρια μακρινών πολιτισμών που έχουν προ πολλού ξεπεράσει τα όρια της ζωντανής μνήμης.
Όμως η Ακρόπολη είναι διαφορετική.
Εδώ και χιλιάδες χρόνια, ο πολιτισμός που δημιούργησε το μνημείο που υψώνεται πίσω μου αιχμαλωτίζει τη φαντασία του δυτικού κόσμου. Γενιές πολιτικών, καλλιτεχνών και φιλοσόφων μας έχουν στρέψει το βλέμμα τους προς αυτήν – την κοιτούσαν με θαυμασμό και δέος.
Ο χρόνος, βέβαια, τείνει να αμβλύνει τις αισθήσεις: οι μεγάλες νίκες και οι καταστροφικές ήττες μοιάζουν να συρρικνώνονται και να καταλήγουν μια υποσημείωση σε κάποιο σχολικό εγχειρίδιο, ένα ακόμη στοιχείο που οι μαθητές μας καλούνται να αποστηθίσουν και στη συνέχεια να ξεχάσουν. Ωστόσο, οι αρχαίοι Έλληνες φαίνεται να ασκούν μια σχεδόν μυστικιστική επίδραση στη μνήμη μας. Μας καλούν κοντά τους, ξανά και ξανά.
Το 480 π.Χ., τα στρατεύματα του Ξέρξη έφτασαν σε αυτή την πόλη και παρέδωσαν τα ιερά της στις φλόγες. Οι περισσότεροι Αθηναίοι είχαν ήδη απομακρυνθεί με πλοία σε ένα κοντινό νησί. Ωστόσο, υπήρχαν ορισμένοι που αρνήθηκαν να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους. Αντ' αυτού, οχυρώθηκαν στον βραχώδη λόφο της Ακρόπολης για να δώσουν μια συγκλονιστική μάχη μέχρις εσχάτων, ρίχνοντας τεράστιους βράχους από τα βράχια πάνω στους Πέρσες εισβολείς και κρατώντας σε απόσταση τη μεγαλύτερη αυτοκρατορία της εποχής επί μέρες. Τελικά, λύγισαν μπροστά στην υπεροχή του εχθρού. Οι Πέρσες λεηλάτησαν τους ναούς, έκαψαν τα ιερά και ισοπέδωσαν την Ακρόπολη, αλλά όταν οι Αθηναίοι επέστρεψαν, συνέλεξαν τα σπασμένα απομεινάρια της παλιάς Ακρόπολης και τα έθαψαν στον λόφο όπου αυτή υψωνόταν. Και δεκαετίες αργότερα, επί Περικλή, ανήγειραν τον Παρθενώνα.
Εδώ και 25 αιώνες, ο Παρθενώνας στέκει αγέρωχος. Αυτοκρατορίες αναδείχθηκαν και κατέρρευσαν στη σκιά του. Και οι απόγονοι των ανθρώπων που τον έχτισαν –τα τέκνα της Αθήνας και της Ρώμης– μετέφεραν τον πολιτισμό τους στα πέρατα της Γης.
Δυόμισι αιώνες μετά την ίδρυση της αμερικανικής δημοκρατίας –στην άλλη άκρη του κόσμου από το σημείο όπου βρίσκομαι τώρα– στέκομαι εδώ σήμερα ως Υπουργός Εξωτερικών αυτής της δημοκρατίας και ως δισέγγονο αποίκων που έφτασαν στον Νέο Κόσμο από την Ισπανία. Στέκομαι εδώ για να αναγνωρίσω ένα χρέος που καμία πάροδος του χρόνου και καμία απόσταση δεν μπορούν ποτέ να σβήσουν.
Η ιστορία της Αμερικής, η ιστορία της χώρας μου, φέρει ανεξίτηλα τα ίχνη της αρχαιότητας. Η Ελλάδα είναι κυριολεκτικά αποτυπωμένη στην αρχιτεκτονική των κυβερνητικών μας κτιρίων: στους επιβλητικούς κίονες, στους θόλους και στα μνημεία που κοσμούν την πρωτεύουσά μας. Η πόλη όπου γεννήθηκε το Σύνταγμά μας – η Φιλαδέλφεια – φέρει και η ίδια ελληνικό όνομα.
Οι άνδρες που ίδρυσαν τη χώρα μου γοητεύονταν από την κληρονομιά που λάβαμε από τη δική σας. Διέθεταν βαθιά ιστορική παιδεία και είχαν πλήρη επίγνωση της μοναδικής θέσης που κατείχαν στην ιστορία, ωστόσο καμία άλλη εποχή του παρελθόντος δεν κέντριζε το ενδιαφέρον ή τη φαντασία τους όσο η αρχαιότητα. Πολλοί εκπλήσσονται όταν μαθαίνουν ότι ο συγγραφέας που αναφέρεται συχνότερα στα «Federalist Papers» (τα κείμενα που υποστήριζαν την επικύρωση του αμερικανικού Συντάγματος) δεν ήταν κάποιος φιλόσοφος του Διαφωτισμού ή πολιτικός θεωρητικός. Όχι, ο συγγραφέας με τις περισσότερες αναφορές ήταν ο Πλούταρχος, ο Έλληνας βιογράφος των μεγάλων ανδρών της Ελλάδας και της Ρώμης.
Έχουν γραφτεί και ειπωθεί πολλά για την επίδραση της αρχαίας Ελλάδας στις ιδέες των Αμερικανών ιδρυτών – αλλά και, σε γενικότερο πλαίσιο, σε όλους τους δυτικούς φιλοσόφους και πολιτικούς ηγέτες που προηγήθηκαν αυτών. Οι περισσότεροι από εμάς γνωρίζουμε τα βασικά στοιχεία της ιστορίας: η Αθήνα μάς χάρισε τη δημοκρατία. Ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης θεμελίωσαν τη δυτική φιλοσοφία. Οι αντιλήψεις μας για τον νόμο, την αρετή, την ιδιότητα του πολίτη και το δημοκρατικό πολίτευμα διαμορφώθηκαν στις ελληνικές πόλεις-κράτη. Ακόμη και μεγάλο μέρος του πολιτικού μας λεξιλογίου – λέξεις όπως δημοκρατία, τυραννία, αλλά και η ίδια η λέξη «πολιτική» – έχει τις ρίζες του εδώ.
Όλα αυτά είναι αλήθεια. Όμως, όσα οφείλουμε σε αυτόν τον τόπο —ως Αμερικανοί και ως Δυτικοί— είναι στην πραγματικότητα πολύ πιο βαθιά. Αυτοί οι θεσμοί και αυτές οι ιδέες αποτελούσαν την εξωτερική έκφραση πιο θεμελιωδών χαρακτηριστικών που διακρίνουμε στους αρχαίους Έλληνες — χαρακτηριστικών που δεν μπορούν να περιοριστούν σε κάποιο συγκεκριμένο πολιτικό σύστημα ή θεωρία.
Εδώ, στην Αθήνα, συναντήσαμε την πρώτη ολοκληρωμένη εκδήλωση όλων εκείνων των ουσιωδών γνωρισμάτων που έμελλε να καθορίσουν τη Δύση: την έντονη ατομικότητα και την ακατάβλητη φιλοδοξία· την τολμηρή εξερεύνηση και την εφευρετικότητα· τη δίψα για ανακάλυψη, για περιπέτεια, ρίσκο και δόξα. Μια ακόρεστη περιέργεια για τον κόσμο και τις αρχές που διέπουν τη λειτουργία του, μια διακαή επιθυμία να γνωρίσουν τα μυστήρια της φύσης και να κατανοήσουν τα μυστικά του σύμπαντος. Μια ανυπομονησία απέναντι στην έννοια του αδύνατου, μια τάση να αμφισβητούν κάθε όριο και περιορισμό, προσπαθώντας να διεισδύσουν στα βάθη του αγνώστου.
Δεν επρόκειτο απλώς για τα δόγματα ή τις αρχές μιας συγκεκριμένης φιλοσοφικής σχολής. Ήταν τα χαρακτηριστικά ενός λαού — που εκφράζονταν στις παραδόσεις, τις ιστορίες και τη φαντασία του· στις αρετές που απαιτούσε από τους πολίτες του· στα ιδανικά για τα οποία ζούσε, αγωνιζόταν και πέθαινε.
Το να γνωρίζουμε εκείνους σημαίνει να γνωρίζουμε τον εαυτό μας.
Αυτό που άνθισε εδώ, σε αυτόν τον τόπο, ήταν η δυτική επιθυμία να αποκαλυφθεί ό,τι η άγνοια, το σκοτάδι και η απόσταση είχαν κρατήσει κρυμμένο από τον ανθρώπινο νου. Οι Έλληνες δεν διαμόρφωσαν απλώς την ιστορία· οι Έλληνες μας χάρισαν την ίδια την ιστορία. Πολλά από όσα γνωρίζουμε για διάφορους αρχαίους πολιτισμούς προέρχονται σχεδόν αποκλειστικά από τις καταγραφές Ελλήνων εξερευνητών και ιστορικών — ανθρώπων που δεν περιορίστηκαν στο να εξιστορήσουν τα πεπραγμένα του δικού τους λαού, αλλά τόλμησαν να βγουν έξω στον κόσμο, να παρατηρήσουν και να καταγράψουν τα χρονικά ξένων λαών και πολιτισμών σε κάθε γωνιά της υφηλίου.
Εκεί που άλλοι έστρεφαν το βλέμμα τους προς τα μέσα, οι Έλληνες ήταν οι πρώτοι που εστίασαν προς τα έξω, αναζητώντας τη συγκίνηση και τη δόξα της ανακάλυψης του ξένου και του καινούργιου. Αυτό ακριβώς το χαρακτηριστικό ήταν που ώθησε τη Δύση να δημιουργήσει και να οικοδομήσει επιτεύγματα πέρα από τις δυνατότητες άλλων, ξεχωρίζοντάς μας από τόσους άλλους πολιτισμούς, για τους οποίους η σταθερότητα και η απλή επιβίωση αποτελούσαν τους ύψιστους σκοπούς της ζωής.
Ωστόσο, δεν κληρονομούμε από τους Έλληνες μόνο τη φιλοδοξία για την εξερεύνηση του αγνώστου, αλλά και την πεποίθηση ότι το άγνωστο μπορεί να γίνει γνωστό. Τη βεβαιότητα ότι ο κόσμος μπορεί να χαρτογραφηθεί, να μετρηθεί και να κατανοηθεί — και ότι το σύμπαν διέπεται από μια ορθολογική τάξη και από θεμελιώδεις νόμους, τους οποίους ο άνθρωπος μπορεί να παρατηρήσει και ο νους να κατανοήσει.
Αυτό αποτέλεσε το θεμέλιο της δυτικής σκέψης: τα μαθηματικά, την επιστήμη και την ιατρική μας. Τη φιλοσοφία, την ηθική και τη θρησκεία μας. Άνοιξε τον δρόμο ώστε το Ευαγγέλιο του Ιησού Χριστού να βρει εύφορο έδαφος στην Ευρώπη και να ανθίσει, εξελισσόμενο στην αυτοκρατορία του Χριστιανικού κόσμου. Υπήρξε η βάση για τον πλούτο της χριστιανικής θεολογίας — του Αυγουστίνου, του Ακινάτη και ολόκληρης της παράδοσης του φυσικού δικαίου.
Γέννησε έναν πολιτισμό που δεν χαρακτηριζόταν απλώς από μια κοινή κουλτούρα, αλλά από μια κοινή ανθρωπολογία — μια κοινή αντίληψη για τον άνθρωπο και τη θέση του στο σύμπαν. Οι απόγονοί του θα μοιράζονταν όχι μόνο την ιδέα μιας φυσικής τάξης πραγμάτων, αλλά και μια ιδιαίτερη κατανόηση της αρετής, του πεπρωμένου και της μοίρας, της αλήθειας, του αγαθού και του κάλλους, καθώς και ενός κώδικα που υπαγορεύει τον τρόπο με τον οποίο οφείλουν να ζουν οι άνθρωποι, θέτοντας αντικειμενικά πρότυπα και ιδεώδη προς τα οποία αξίζει να τείνουν.
Για τους Έλληνες της αρχαιότητας, η επιδίωξη της αριστείας αποτελούσε την ίδια την αρχή της ανθρώπινης ύπαρξης. Οργάνωναν ολόκληρο τον δημόσιο βίο γύρω από την άμιλλα, τη φιλοδοξία και τον ανταγωνισμό: στη φιλοσοφία και την ποίηση, στη γλυπτική και το δράμα, στον αθλητισμό και την τέχνη, στον πόλεμο και την πολιτική διακυβέρνηση. Η κλασική ελληνική πόλη λειτουργούσε ως στίβος όπου οι σπουδαίοι άνδρες δοκιμάζονταν και αποδείκνυαν την αξία τους, καλλιεργώντας τις δυνατότητές τους μέσα από έναν διαρκή αγώνα — προσπαθώντας να γίνουν οι καλύτεροι, οι ισχυρότεροι, οι ωραιότεροι, καταβάλλοντας κάθε προσπάθεια για να πλησιάσουν, έστω και λίγο, την τελειότητα.
Γνωρίζω καλά ότι στα αυτιά των σύγχρονων ανθρώπων, αυτό που μόλις περιέγραψα —αυτός ο τρόπος ζωής— μπορεί να φαντάζει παράξενος, ίσως και σκληρός. Το ιδεώδες πολλών σύγχρονων ιδεολογιών έχει καταλήξει, για να είμαστε ειλικρινείς, σε έναν κόσμο απόλυτης ασφάλειας, απαλλαγμένο από ρίσκα ή αποτυχίες, όπου δεν υπάρχει ούτε η δόξα της νίκης ούτε η ντροπή της ήττας. Πολύ συχνά στις μέρες μας, κινούμαστε προς τα κάτω. Διαμορφώνουμε τα πρότυπά μας έτσι ώστε να διασφαλίσουμε ότι κανείς δεν θα χάσει· νοιαζόμαστε περισσότερο για την άνεση των λιγότερο ικανών παρά για τις δυνατότητες των κορυφαίων. Κρατάμε ό,τι πιο ξεχωριστό υπάρχει ανάμεσά μας δέσμιο του μέσου όρου, του κοινού, του μέτριου.
Οι δημιουργοί του Παρθενώνα έχτιζαν κοιτάζοντας προς τα πάνω. Πίστευαν ότι η ύψιστη και ευγενέστερη φιλοδοξία στη ζωή ήταν να ξεπεράσεις τους άλλους, να αγωνιστείς για να γίνεις ο καλύτερος σε όλα. Οι αρχαίες ελληνικές πόλεις-κράτη έσφυζαν από ζωή. Ήταν γεμάτες έντονο πάθος, ανταγωνισμό, φατριασμό και συγκρούσεις. Όμως, μέσα από αυτόν τον διαρκή αγώνα για διάκριση, γεννήθηκε η σπουδαία άνθηση της τέχνης, της φιλοσοφίας και της πολιτικής και πνευματικής δημιουργικότητας, που μετέτρεψε μια ομάδα μεσογειακών πόλεων στην κοιτίδα του σπουδαιότερου πολιτισμού στον κόσμο.
Το «θυμικό» —όπως το αποκαλούσαν οι αρχαίοι Έλληνες: η φλόγα του πάθους, της δύναμης, του θάρρους και της περηφάνιας— αποτελεί την καρδιά κάθε μεγάλου πολιτισμού. Και χωρίς αυτό; Χωρίς αυτό, τα έθνη χάνουν τη θέληση να αγωνιστούν, τη θέληση να προσπαθήσουν, τη θέληση να επιβιώσουν.
Σήμερα, ένα μεγάλο μέρος της Δύσης έχει λησμονήσει αυτό το χαρακτηριστικό. Με την πάροδο του χρόνου, εμείς στη Δύση αρχίσαμε να ντρεπόμαστε για τα ίδια τα στοιχεία που μας καθιστούσαν ξεχωριστούς. Νιώσαμε αμηχανία επειδή τα επιτεύγματά μας μάς διαφοροποιούσαν από τον υπόλοιπο κόσμο. Η ευημερία μας μετατράπηκε, κατά κάποιον τρόπο, σε πηγή ενοχής. Πάψαμε να πιστεύουμε ότι αξίζαμε και είχαμε κερδίσει το μεγαλείο μας.
Η λέξη «εθνικισμός» κατέληξε να θεωρείται μεμπτή. Έτσι, γκρεμίσαμε τα μνημεία μας και αποκηρύξαμε την ίδια μας την ιστορία. Σε πάρα πολλά μέρη, μάλιστα, διδάξαμε στα παιδιά μας να ντρέπονται για τις χώρες που επρόκειτο να κληρονομήσουν. Στην πορεία, ανοίξαμε τα σύνορά μας, μεταφέραμε τη βιομηχανική μας παραγωγή στο εξωτερικό και αφήσαμε τις ένοπλες δυνάμεις μας να μαραζώσουν και να παρακμάσουν.
Και καθώς περνούσαν τα χρόνια, φαινόταν να εκχωρούμε όλο και μεγαλύτερο μέρος της κυριαρχίας μας, μεταβιβάζοντας τη λήψη αποφάσεων σε παγκόσμιες γραφειοκρατίες που βρίσκονταν πέρα από κάθε δυνατότητα ελέγχου εκ μέρους μας.
Ωστόσο, υπήρξαν άλλοι που έσπευσαν με ικανοποίηση να καλύψουν το κενό που αφήσαμε πίσω μας – το κενό που προκλήθηκε από τη δική μας αδυναμία. Καθώς η αυτοπεποίθηση της Δύσης κλονιζόταν, οι αντίπαλοι και οι ανταγωνιστές της γίνονταν όλο και πιο διεκδικητικοί, συσσωρεύοντας πλούτο και ισχύ στη θέση μας.
Σήμερα, βρισκόμαστε σε κρίσιμο σταυροδρόμι. Διότι η επόμενη δεκαετία και οι αποφάσεις που θα λάβουμε θα καθορίσουν την πορεία του επόμενου αιώνα. Η κατεύθυνση που θα επιλέξουμε θα κρίνει αν η Δύση θα διατηρήσει την ηγετική της θέση στον κόσμο ή αν θα αποδεχθεί μοιρολατρικά ένα μέλλον ατροφίας, υποτέλειας και παρακμής. Είτε θα επιλέξουμε να δράσουμε τώρα, είτε θα χάσουμε οριστικά τη δυνατότητα δράσης.
Υπό την ηγεσία του Προέδρου Τραμπ, οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν κάνει την επιλογή τους. Επιλέγουμε την αταλάντευτη επιδίωξη της εθνικής ισχύος: να ανακτήσουμε τον έλεγχο των κρίσιμων αλυσίδων εφοδιασμού μας, να επανεκβιομηχανίσουμε την οικονομία μας, να ανασυγκροτήσουμε την άμυνά μας, να αγωνιστούμε για την κυριαρχία στις τεχνολογίες και τις βιομηχανίες του μέλλοντος.
Επιλέγουμε να κατακτήσουμε νέα σύνορα: στην προηγμένη μεταποίηση και την υπερ-νοημοσύνη· στα μη επανδρωμένα αεροσκάφη, τα οπλικά συστήματα και τον πόλεμο· στα μικροκυκλώματα, τα ορυκτά, τον κυβερνοχώρο και κάθε άλλο πεδίο των ανθρώπινων δυνατοτήτων. Να απελευθερώσουμε τη δυναμική μας, να ανακατασκευάσουμε τα εργοστάσιά μας, να στείλουμε ξανά τους αστροναύτες μας στη Σελήνη και να εγκαινιάσουμε μια νέα εποχή εξερεύνησης του διαστήματος.
Παρά τα υψηλά τους ιδανικά, οι αρχαίοι Έλληνες δεν ήταν αφελείς. Κατανοούσαν ότι τα έθνη έχουν συμφέροντα. Κατανοούσαν ότι η άσκηση πολιτικής απαιτεί σύνεση και διπλωματία, αλλά κατανοούσαν επίσης ότι απαιτεί την ικανότητα χρήσης βίας όταν η σύνεση και η διπλωματία αποτυγχάνουν. Κατανοούσαν ότι η ισχύς δεν απαιτεί μόνο να διαθέτεις τα μέσα για να υπερασπιστείς τον εαυτό σου, αλλά και την αξιοπιστία ότι είσαι διατεθειμένος να τα χρησιμοποιήσεις.
Αυτή είναι η κλασική αντίληψη για την πολιτική και τη διακυβέρνηση που η κυβέρνηση Τραμπ ελπίζει να ανακτήσει – να την ανακτήσει όχι μόνο για τη χώρα μας, αλλά για ολόκληρο τον πολιτισμό μας.
Πιστεύουμε ότι η Ευρώπη μπορεί να αφυπνιστεί από τον μακρόχρονο λήθαργό της και να αναζωπυρώσει τη φλόγα που άναψε εδώ πριν από χιλιετίες.
Υπάρχουν ήδη ενδείξεις.
Σε ολόκληρη την ήπειρο, γινόμαστε μάρτυρες αυτού που ελπίζουμε ότι θα αποτελέσει την απαρχή μιας αλλαγής γενιάς: ραγδαία αύξηση των αμυντικών δαπανών, πλήθος νέων συνεργασιών και προγραμμάτων, καθώς και διεύρυνση της κατασκευαστικής και παραγωγικής δραστηριότητας, σε συνέχεια των ιστορικών δεσμεύσεων για την άμυνα που αναλήφθηκαν πέρυσι στη Χάγη.
Η Ελλάδα βρέθηκε στο επίκεντρο αυτής της μεταβολής. Ο λαός αυτής της χώρας απέδειξε για άλλη μια φορά ότι αποτελεί πολύτιμο φίλο τόσο για την Ευρώπη όσο και για τις Ηνωμένες Πολιτείες, σε κάθε τομέα —από την ενέργεια και το μεταναστευτικό έως την άμυνα, όπου η Ελλάδα υπήρξε σύμμαχος-πρότυπο.
Και είναι ειλικρινής μας ελπίδα ότι ολόκληρη η Ευρώπη θα ακολουθήσει το παράδειγμά σας.
Αν και τα έντονα πάθη ενδέχεται κατά καιρούς να δοκίμασαν τους δεσμούς φιλίας μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ευρώπης, δεν πρέπει να επιτρέψουμε τη ρήξη τους. Οφείλουμε να ενισχύσουμε από κοινού μια συμμαχία ικανή να αντιμετωπίσει τις απειλές της εποχής μας.
Και μπορούμε να το κάνουμε. Διότι δεν πιστεύουμε ότι η διατλαντική φιλία πρέπει να διέπεται από τη λογική του «μηδενικού αθροίσματος» (όπου το κέρδος του ενός είναι απώλεια του άλλου). Το αντίθετο μάλιστα: το όραμά μας αφορά μια συμμαχία της οποίας η ισχύς υπερβαίνει το άθροισμα των επιμέρους τμημάτων της. Πρόκειται για ένα όραμα που είδαμε να υλοποιείται μόλις τον περασμένο μήνα, μέσω μιας πρωτόγνωρης νέας συμφωνίας μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών, της Δανίας και της Γροιλανδίας — μιας συμφωνίας που θα αναδιαμορφώσει την περιοχή της Αρκτικής και θα ενισχύσει την ασφάλεια ολόκληρου του ΝΑΤΟ. Και τα τρία συμβαλλόμενα μέρη βγήκαν κερδισμένα. Ολόκληρη η Ευρώπη —καθώς και το ΝΑΤΟ και οι Ηνωμένες Πολιτείες— κατέστησαν ασφαλέστερα και ισχυρότερα χάρη σε αυτή τη συμφωνία.
Θέλουμε να νικήσουμε μαζί. Πρέπει να νικήσουμε μαζί.
Στις μέρες μας, έχει γίνει της μόδας η πεποίθηση ότι μια φωτισμένη εξωτερική πολιτική σημαίνει πως προτεραιότητα δίνεται στην παγκόσμια κοινότητα έναντι του ίδιου του λαού μας. Και νομίζω ότι, και σε αυτό το σημείο, έχουμε πολλά να διδαχθούμε από τους άνδρες της αρχαίας Ελλάδας, διότι γνώριζαν πως δεν υπήρχε τίποτα εγωιστικό ή μεμπτό στην αφοσίωση προς το έθνος, ούτε τίποτα εγωιστικό ή μεμπτό στον αγώνα για την υπεράσπιση των συμφερόντων του πάνω από κάθε τι άλλο.
Πίστευαν ακράδαντα στο ιδεώδες του σπουδαίου άνδρα: του εξαιρετικού ατόμου που αποκτά την αθανασία μέσα από τα ίδια του τα έργα. Πίστευαν, όμως, ότι η δόξα και η φήμη κερδίζονταν μέσα από την προσπάθεια, τη θυσία και τα μεγάλα επιτεύγματα για χάρη κάποιου σκοπού ανώτερου από τον εαυτό τους. Η επαναλαμβανόμενη μορφή ήρωα στον αρχαιοελληνικό κόσμο ήταν ο άνδρας που ήταν πρόθυμος να καταβάλει οποιοδήποτε τίμημα για έναν σκοπό άξιο της αφοσίωσής του.
Το βλέπουμε αυτό στον Σωκράτη, ο οποίος αρνήθηκε να εγκαταλείψει την αναζήτηση της αλήθειας, ακόμη και με τίμημα την ίδια του τη ζωή. Το βλέπουμε στη θρυλική στάση των 300 Σπαρτιατών —κυκλωμένων και αριθμητικά συντριπτικά μειονεκτούντων απέναντι στα τεράστια στρατεύματα της Περσίας— οι οποίοι αρνήθηκαν την ευκαιρία να σωθούν, επιλέγοντας να πολεμήσουν μέχρις εσχάτων αντί να εγκαταλείψουν τη θέση ή το καθήκον τους. Και το βλέπουμε στον επικό μύθο του Αχιλλέα, στον οποίο προσφέρεται η επιλογή να επιστρέψει στην πατρίδα και να ζήσει μια μακρά και ειρηνική ζωή, αλλά εκείνος επιλέγει αντ' αυτού να παραμείνει στην Τροία και να χάσει τη ζωή του επιδιώκοντας την αιώνια δόξα.
Αυτές είναι οι αρετές που διαμόρφωσαν τη δυτική ηθική συνείδηση. Από τον χριστιανό μάρτυρα που αρνήθηκε να προδώσει την πίστη του έως τον πατριώτη που θυσίασε τη ζωή του για την πατρίδα· από τον Άγιο Θωμά Μορ έως τη Μάχη του Άλαμο, και διατρέχοντας τα αθάνατα καταληκτικά λόγια της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας των Ηνωμένων Πολιτειών: «Δεσμευόμαστε αμοιβαία ο ένας στον άλλον να προσφέρουμε τη ζωή μας, την περιουσία μας και την ιερή μας τιμή».
Από τους Έλληνες κληρονόμησε η Δύση την αίσθηση του καθήκοντος – μια ακλόνητη αφοσίωση στις αρχές, στον σκοπό και στην πατρίδα. Οι ήρωές μας, οι ήρωες της Δύσης, είναι εκείνοι που επιλέγουν να παραμείνουν πιστοί στο καθήκον τους ακριβώς τη στιγμή που αυτό είναι πιο δύσκολο και επώδυνο: ο άνθρωπος που τηρεί τον λόγο του, ο στρατιώτης που δεν εγκαταλείπει τη θέση του, ο καπετάνιος —ο εμβληματικός καπετάνιος— που βυθίζεται μαζί με το πλοίο του.
Αυτό διαφέρει ριζικά από όσα βλέπουμε, ακόμη και σήμερα, σε φανατικούς όπως οι ριζοσπάστες μουλάδες του Ιράν, των οποίων η λατρεία του θανάτου εξυμνεί τα παιδιά-βομβιστές αυτοκτονίας ως εθνικούς ήρωες και παρουσιάζει το μαρτύριο ως αυτοσκοπό.
Οι ήρωές μας – οι ήρωές μας μπορεί να είναι πρόθυμοι να πεθάνουν για τον σκοπό τους, αλλά δεν λατρεύουν τον θάνατο. Ακριβώς επειδή εκτιμούμε τη ζωή, αναγνωρίζουμε τον ηρωισμό σε εκείνους που θα προτιμούσαν να τη θυσιάσουν παρά να προδώσουν τις αρχές τους. Σήμερα, θεωρούμε δεδομένες τις δυτικές αντιλήψεις για αυτές τις έννοιες – τον ηρωισμό, την τιμή, το καθήκον. Υποθέτουμε ότι αυτές είναι, κατά κάποιον τρόπο, οικουμενικές για όλους τους ανθρώπους, σε κάθε εποχή και σε κάθε τόπο. Δεν είναι όμως έτσι. Αποτελούν προϊόν ενός ιδιαίτερου χαρακτήρα, ενός χαρακτήρα που αναδύθηκε εδώ και διαμόρφωσε ολόκληρη την πορεία του πολιτισμού που ακολούθησε. Ενός πολιτισμού που οφείλουμε να υπερασπιστούμε σήμερα με το ίδιο πάθος που επέδειξαν οι πρόγονοί μας.
Τους άνδρες που έχτισαν τον Παρθενώνα διαδέχθηκαν οι αρχιτέκτονες της ευρωπαϊκής Χριστιανοσύνης, οι οποίοι ύψωσαν τους καθεδρικούς ναούς του Μιλάνου, της Κολωνίας και της Φλωρεντίας. Η αναζήτηση της τελειότητας στην ανθρώπινη μορφή, που ενέπνεε τους αρχαίους Έλληνες γλύπτες, βρήκε νέα έκφραση στο έργο του Μιχαήλ Άγγελου. Η αναζήτηση της δομής του σύμπαντος από τους Έλληνες φιλοσόφους κληροδοτήθηκε στον Κοπέρνικο, και στη συνέχεια στον Γαλιλαίο, τον Κέπλερ και τον Νεύτωνα.
Η δίψα για νέα γνώση ήταν εκείνη που γέννησε την πρώτη αποστολή του Μαγγελάνου για τον περίπλου της Γης, την ανακάλυψη της Αμερικής από τον Κολόμβο και, τελικά, το ταξίδι του «Απόλλων 11» στη Σελήνη. Και τα χαρακτηριστικά που οδήγησαν τον Μέγα Αλέξανδρο στην κατάκτηση ολόκληρου του γνωστού κόσμου επανεμφανίστηκαν στον Καίσαρα, στον Καρλομάγνο και στον Κορτές.
Και στην Αμερική, αυτή η ίδια παράδοση ανακαλύφθηκε εκ νέου. Μια ανοιχτή και άγρια γη έγινε το σκηνικό μιας μεγάλης αναγέννησης της δυτικής φαντασίας και φιλοδοξίας. Η ελληνική επιδίωξη για νέους ορίζοντες μετουσιώθηκε στο αμερικανικό πνεύμα του «συνόρου» (frontier spirit). Ο πολιτισμός της Αθήνας και της Ρώμης μετέτρεψε μια νεοσύστατη παραθαλάσσια δημοκρατία σε μια αυτοκρατορία ηπειρωτικών διαστάσεων.
Οι σπουδαιότεροι Αμερικανοί κάθε γενιάς έφεραν τα αδιαμφισβήτητα χαρακτηριστικά των προγόνων τους: γεννημένοι στην Αθήνα, διαμορφωμένοι από τη Ρώμη, βαπτισμένοι στον Χριστιανισμό, ατσαλωμένοι στο καμίνι της μεσαιωνικής Ευρώπης, προικισμένοι με το αγγλικό πνεύμα της ελευθερίας, και στη συνέχεια μεταφερμένοι πέρα από τον Ατλαντικό για να αναγεννηθούν στις ακτές ενός νέου κόσμου.
Τώρα, οφείλουμε να ανακαλύψουμε ξανά αυτό το πνεύμα. Βρισκόμαστε σε ένα κρίσιμο καμπή – μια καμπή όχι μόνο για την ιστορία του έθνους μου, αλλά και για ολόκληρο τον πολιτισμό μας.
Οι απειλές που αντιμετωπίζουμε σήμερα είναι εξίσου πραγματικές με εκείνες που εκτυλίσσονταν στη δραματική σκηνή της αρχαιότητας.
Τα εθνικά συμφέροντα δεν εξανεμίστηκαν μπροστά στους διεθνείς θεσμούς. Ο πόλεμος δεν εξαφανίστηκε επειδή εμείς προτιμήσαμε την ειρήνη. Άλλα κράτη συνέχισαν να εξοπλίζονται, να επιδιώκουν την επιρροή και να ανταγωνίζονται για εδάφη, τεχνολογία, πόρους, αγορές, ενέργεια και ισχύ.
Και τώρα, υπάρχει ξανά πόλεμος. Υπάρχει ξανά νέος ανταγωνισμός μεταξύ μεγάλων δυνάμεων. Υπάρχουν ξανά τρωτότητα, επιθετικότητα, τρομοκρατία, ένα ολόκληρο σύμπαν νέων απειλών και επιθέσεων.
Επομένως, οφείλουμε να ανασυγκροτήσουμε τους θεσμούς και τις συμμαχίες μας για να αντιμετωπίσουμε από κοινού αυτές τις απειλές – κατανοώντας ότι σκοπός τους δεν είναι η κατάργηση της κυριαρχίας των εθνών που τα απαρτίζουν, αλλά η υπεράσπισή της. Και ότι τα έθνη δεν χρειάζεται να εγκαταλείψουν τη διακριτή τους ταυτότητα προκειμένου να αναγνωρίσουν τα κοινά τους συμφέροντα.
Έχουμε οικοδομήσει ένα τέτοιο πρότυπο συνεργασίας με τους εταίρους μας εδώ στην Ελλάδα. Μέσα από τις αμυντικές μας συμπράξεις, τη συνεργασία στην ενέργεια και την τεχνολογία, καθώς και την κοινή μας φιλοδοξία να θωρακίσουμε τα σύνορα της Ευρώπης απέναντι στις απειλές της μαζικής μετανάστευσης.
Η φιλία μας χρονολογείται από τα πρώτα χρόνια της δικής μου χώρας. Όταν η Ελλάδα εξεγέρθηκε το 1821 για να ανακτήσει την ανεξαρτησία της μετά από αιώνες οθωμανικής κυριαρχίας, οι Αμερικανοί διέκριναν κάτι οικείο σε αυτόν τον αγώνα. Τρία χρόνια αργότερα, ο σπουδαίος Αμερικανός πολιτικός Ντάνιελ Γουέμπστερ εκφώνησε μια ιστορική ομιλία στο Κογκρέσο, συμβάλλοντας στο να τεθεί ο σκοπός της Ελληνικής Επανάστασης υπόψη των εκπροσώπων της νεαρής αμερικανικής δημοκρατίας.
Και ξεκίνησε στρέφοντας την προσοχή τους σε ό,τι τους περιέβαλλε. Ιδού τι είπε στην ομιλία του: «Αυτό το ελεύθερο πολίτευμα, αυτή η λαϊκή συνέλευση... αυτή η πρακτική του ελεύθερου διαλόγου και της δημόσιας συζήτησης, η αναμέτρηση πνεύματος με πνεύμα... ακόμη και το οικοδόμημα στο οποίο συγκεντρωνόμαστε, αυτοί οι αρμονικοί κίονες, αυτή η περίτεχνη αρχιτεκτονική, όλα μας υπενθυμίζουν ότι η Ελλάδα υπήρξε και ότι εμείς, όπως και η υπόλοιπη ανθρωπότητα, της οφείλουμε πολλά».
Αυτά τα λόγια παραμένουν εξίσου αληθινά σήμερα όσο και τη στιγμή που ειπώθηκαν. Και όλοι εμείς –όχι μόνο οι Αμερικανοί, αλλά και οι Ευρωπαίοι και οι φίλοι μας σε ολόκληρη τη Δύση– οφείλουμε να διδαχθούμε ξανά τα μαθήματα που οι πρόγονοί μας άντλησαν από αυτόν τον τόπο και την ιστορία του.
Η ιστορία της Ελλάδας –η ιστορία της Ελλάδας δεν μας προσφέρει απλώς μια ματιά, δεν μας δίνει μόνο μια εικόνα των θεσμών μας στις πρώιμες μορφές τους. Η ιστορία της Ελλάδας μάς δείχνει μια εικόνα του ίδιου μας του εαυτού.
Μας δείχνει ότι κληρονομήσαμε το πνεύμα σπουδαίων ηρώων και ότι οφείλουμε να είμαστε περήφανοι –βαθιά περήφανοι– για την καταγωγή μας. Πρέπει να θαυμάζουμε τα όσα δημιούργησαν οι πρόγονοί μας σε αυτόν τον τόπο. Η ιστορία του πολιτισμού μας είναι η σπουδαιότερη ιστορία που γνώρισε ποτέ ο άνθρωπος. Και ξεκίνησε εδώ, με τους πρώτους άνδρες και τις πρώτες γυναίκες της Δύσης. Μέσα από αυτούς –από αυτούς– μπορούμε να ανακαλύψουμε ξανά τις αρετές, το θάρρος και τη δύναμη για να αντιμετωπίσουμε τους κινδύνους της εποχής μας.
Σας ευχαριστώ.
